Οι περισσότεροι άνθρωποι αισθάνονται ότι γνωρίζουν καλά πώς λειτουργούν τα αντικείμενα που χρησιμοποιούν καθημερινά. Ένα ποδήλατο, ένα φερμουάρ, ένα καζανάκι ή ακόμη και ένα απλό μολύβι μοιάζουν τόσο οικεία, ώστε θεωρούμε αυτονόητο πως μπορούμε να εξηγήσουμε με ακρίβεια τον τρόπο λειτουργίας τους. Όταν όμως κληθούμε να το κάνουμε, διαπιστώνουμε ότι οι γνώσεις μας είναι πολύ πιο περιορισμένες απ’ όσο πιστεύαμε.
Οι γνωστικοί ψυχολόγοι περιγράφουν αυτό το φαινόμενο ως «ψευδαίσθηση του βάθους της γνώσης». Ο εγκέφαλος συγχέει την εξοικείωση με την κατανόηση. Επειδή χρησιμοποιούμε κάτι καθημερινά, θεωρούμε ότι γνωρίζουμε και τον μηχανισμό που το κάνει να λειτουργεί, ακόμη κι αν δεν έχουμε ασχοληθεί ποτέ πραγματικά με αυτό.
Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στα αντικείμενα. Εμφανίζεται και στις πολιτικές απόψεις, στην οικονομία, στην τεχνολογία ή στην επιστήμη. Πολλές φορές οι άνθρωποι πιστεύουν ότι κατέχουν πλήρως ένα θέμα, μέχρι τη στιγμή που χρειάζεται να το εξηγήσουν βήμα προς βήμα. Τότε αποκαλύπτονται τα κενά στη γνώση τους.
Η εξήγηση βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η ανθρώπινη μνήμη. Ο εγκέφαλος δεν αποθηκεύει όλες τις λεπτομέρειες, αλλά δημιουργεί μια γενική αίσθηση κατανόησης που είναι αρκετή για τις ανάγκες της καθημερινότητας. Πρόκειται για έναν εξαιρετικά αποδοτικό μηχανισμό, καθώς θα ήταν αδύνατο να συγκρατούμε σε βάθος τις λειτουργίες κάθε αντικειμένου ή διαδικασίας που συναντάμε.
Παράλληλα, οι άνθρωποι βασίζονται συχνά στη συλλογική γνώση. Γνωρίζουν ότι, ακόμη κι αν οι ίδιοι δεν μπορούν να εξηγήσουν κάτι, υπάρχει κάποιος ειδικός που μπορεί να το κάνει. Αυτή η «κοινή δεξαμενή γνώσης» επέτρεψε στις κοινωνίες να εξελιχθούν και να δημιουργήσουν πολύπλοκα τεχνολογικά και επιστημονικά επιτεύγματα.
Η ανθρώπινη φύση δεν επιδιώκει να γνωρίζει τα πάντα. Επιλέγει να θυμάται όσα είναι απαραίτητα και να εμπιστεύεται ότι οι υπόλοιπες γνώσεις βρίσκονται διαθέσιμες όταν χρειαστούν. Και ίσως αυτή να είναι μία από τις πιο αποτελεσματικές στρατηγικές που ανέπτυξε ο εγκέφαλος στην πορεία της εξέλιξης.
