Μπορεί ένας άνθρωπος να θεωρείται πραγματικά καλός όταν δεν έχει πλέον τη δυνατότητα να επιλέξει το κακό; Αυτό είναι το ερώτημα που βρίσκεται στην καρδιά του Κουρδιστού πορτοκαλιού του Άντονι Μπέρτζες, ενός από τα πιο προκλητικά μυθιστορήματα του 20ού αιώνα. Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 1962 και συνδύασε τη δυστοπία, τη βία και τη φιλοσοφική αναζήτηση σε μια ιστορία για τα όρια της κρατικής εξουσίας και την ανθρώπινη ελευθερία.
Πρωταγωνιστής και αφηγητής είναι ο Άλεξ, ένας έφηβος που ζει σε μια αδιευκρίνιστη μελλοντική κοινωνία. Μαζί με την παρέα του περιφέρεται στους δρόμους και συμμετέχει σε ακραίες πράξεις βίας, ληστείες και επιθέσεις. Την ίδια στιγμή, ο Άλεξ διαθέτει μια εντελώς διαφορετική πλευρά: λατρεύει την κλασική μουσική και ιδιαίτερα τον Μπετόβεν.
Η εγκληματική του δράση σταματά όταν συλλαμβάνεται και καταδικάζεται σε φυλάκιση. Μέσα στη φυλακή μαθαίνει για μια πειραματική μέθοδο σωφρονισμού που υπόσχεται να μετατρέψει έναν βίαιο εγκληματία σε ακίνδυνο πολίτη μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα.
Πρόκειται για την «Τεχνική Λουντοβίκο».
Ο Άλεξ υποβάλλεται σε μια ακραία διαδικασία ψυχολογικής εξαρτημένης αντίδρασης. Αναγκάζεται να παρακολουθεί σκηνές βίας ενώ βρίσκεται υπό την επίδραση φαρμάκων που του προκαλούν έντονη σωματική δυσφορία. Σταδιακά, ο οργανισμός του αρχίζει να συνδέει τη βία με αφόρητη ναυτία και πόνο.
Το πείραμα φαίνεται να πετυχαίνει.
Όταν επιστρέφει στην κοινωνία, ο Άλεξ δεν μπορεί πλέον να επιτεθεί σε κανέναν. Το πρόβλημα όμως είναι βαθύτερο: δεν έχει αποφασίσει να γίνει καλός. Έχει χάσει τη δυνατότητα να επιλέξει διαφορετικά.
Και ακριβώς εδώ ο Μπέρτζες μετατρέπει την ιστορία ενός βίαιου νεαρού σε ένα πολύ μεγαλύτερο φιλοσοφικό δίλημμα.
Αν αφαιρέσουμε από έναν άνθρωπο την ικανότητα να κάνει το κακό, έχουμε δημιουργήσει έναν καλό άνθρωπο ή απλώς έναν άνθρωπο χωρίς ελεύθερη βούληση;
Το ίδιο το κράτος παρουσιάζεται έτσι ως μια δύναμη που, στην προσπάθειά της να αντιμετωπίσει τη βία, καταφεύγει σε μεθόδους που παραβιάζουν την προσωπικότητα του ανθρώπου. Ο αναγνώστης βρίσκεται μπροστά σε μια δύσκολη σύγκρουση: από τη μία υπάρχει ένας πρωταγωνιστής που έχει διαπράξει αποτρόπαιες πράξεις και από την άλλη ένα σύστημα που επιχειρεί να ελέγξει όχι μόνο τις πράξεις του αλλά και την ίδια του τη δυνατότητα επιλογής.
Ξεχωριστό χαρακτηριστικό του μυθιστορήματος είναι και η γλώσσα του. Ο Μπέρτζες δημιούργησε τη φανταστική νεανική αργκό Nadsat, η οποία βασίζεται κυρίως στα αγγλικά με πολλές λέξεις επηρεασμένες από τα ρωσικά. Στην αρχή η αφήγηση μπορεί να φαίνεται δύσκολη, όμως σταδιακά ο αναγνώστης αρχίζει να κατανοεί τη γλώσσα μέσα από τα συμφραζόμενα.
Ιδιαίτερη ιστορία έχει και το τέλος του βιβλίου. Η αρχική βρετανική έκδοση περιλάμβανε 21 κεφάλαια, με το τελευταίο να παρουσιάζει μια σημαντική εξέλιξη του Άλεξ. Η πρώτη αμερικανική έκδοση κυκλοφόρησε χωρίς αυτό το τελευταίο κεφάλαιο, γεγονός που άλλαζε ουσιαστικά την τελική εντύπωση του έργου. Η διάσημη κινηματογραφική μεταφορά του Στάνλεϊ Κιούμπρικ το 1971 βασίστηκε στην εκδοχή χωρίς το 21ο κεφάλαιο.
Το κουρδιστό πορτοκάλι δεν ζητά από τον αναγνώστη να συμπαθήσει τον Άλεξ ούτε να δικαιολογήσει τις πράξεις του. Θέτει ένα πολύ δυσκολότερο ερώτημα: έχει μια κοινωνία το δικαίωμα να αφαιρέσει την ελεύθερη βούληση ενός ανθρώπου προκειμένου να τον αναγκάσει να συμπεριφέρεται σωστά;
Περισσότερα από εξήντα χρόνια μετά την πρώτη του έκδοση, αυτό το ερώτημα παραμένει το ίδιο ανησυχητικό. Γιατί ένας άνθρωπος που δεν μπορεί να επιλέξει το κακό ίσως να μην έχει επιλέξει ποτέ πραγματικά ούτε το καλό.
