Το μυθιστόρημα Ο τελευταίος κατάδικος του Βίκτωρ Ουγκώ δημοσιεύθηκε το 1829 και αποτελεί ένα από τα πρώτα μεγάλα ανθρωπιστικά έργα του Γάλλου συγγραφέα. Μέσα από μια λιτή αλλά εξαιρετικά δυνατή αφήγηση, ο Ουγκώ ασκεί έντονη κριτική στη θανατική ποινή, εστιάζοντας όχι στο έγκλημα, αλλά στον άνθρωπο που περιμένει την εκτέλεσή του.
Ο πρωταγωνιστής του βιβλίου δεν κατονομάζεται ποτέ. Ο αναγνώστης δεν μαθαίνει ποιο είναι το αδίκημα που έχει διαπράξει ούτε τις λεπτομέρειες της δίκης του. Ο Ουγκώ επιλέγει συνειδητά να αποκρύψει αυτά τα στοιχεία, ώστε η προσοχή να στραφεί αποκλειστικά στην ανθρώπινη διάσταση της καταδίκης και όχι στην ενοχή ή την αθωότητα του ήρωα.
Η αφήγηση παρουσιάζεται ως το προσωπικό ημερολόγιο του καταδίκου κατά τις τελευταίες εβδομάδες και ώρες πριν από την εκτέλεσή του. Μέσα από τις σκέψεις του αποτυπώνονται ο φόβος, η αγωνία, οι ελπίδες που σβήνουν σταδιακά και η ψυχολογική φθορά που προκαλεί η αναμονή του θανάτου.
Καθώς πλησιάζει η στιγμή της εκτέλεσης, ο ήρωας παρατηρεί τον κόσμο γύρω του με διαφορετική ματιά. Αναλογίζεται τη ζωή του, την οικογένειά του και ιδιαίτερα τη μικρή του κόρη, γνωρίζοντας ότι εκείνη θα μεγαλώσει χωρίς τον πατέρα της. Η προσωπική του τραγωδία αποκτά έτσι μια βαθύτερη κοινωνική διάσταση.
Ο Ουγκώ δεν παρουσιάζει τη θανατική ποινή μόνο ως νομική διαδικασία, αλλά ως μια πράξη που επηρεάζει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και δοκιμάζει τις ηθικές αξίες μιας ολόκληρης κοινωνίας. Το έργο αποτέλεσε σημαντική παρέμβαση στη δημόσια συζήτηση της εποχής για την κατάργηση των δημόσιων εκτελέσεων και της εσχάτης των ποινών.
Η γραφή είναι άμεση και έντονα συναισθηματική, χωρίς όμως να γίνεται μελοδραματική. Ο αναγνώστης βιώνει μαζί με τον αφηγητή την αντίστροφη μέτρηση προς το αναπόφευκτο τέλος, γεγονός που καθιστά το έργο διαχρονικά επίκαιρο.
Ο τελευταίος κατάδικος δεν είναι ένα βιβλίο για το έγκλημα. Είναι ένα βιβλίο για την αξία της ανθρώπινης ζωής, τη δικαιοσύνη και τα όρια της κρατικής εξουσίας απέναντι στον άνθρωπο. Για σχεδόν δύο αιώνες εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα λογοτεχνικά επιχειρήματα κατά της θανατικής ποινής.
